डेटा हेच नवे इंधन : कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि संख्याशास्त्र यांचे अतूट नाते: प्रा. हर्षवर्धन कुलकर्णी
29 जून राष्ट्रीय संख्याशास्त्र दिन,निमित्त विशेष लेख
“जगात माहितीची कमतरता नाही, कमतरता आहे ती योग्य माहितीचे विश्लेषण करून योग्य निर्णय घेण्याची.” आजच्या डिजिटल युगात या वाक्याचा अर्थ अधिक गडद झाला आहे. आपण मोबाईलवरून केलेला प्रत्येक व्यवहार, सोशल मीडियावरील प्रत्येक क्लिक, हवामान केंद्रांची प्रत्येक नोंद, रुग्णालयांतील प्रत्येक वैद्यकीय अहवाल आणि उद्योगांमधील प्रत्येक व्यवहार हा डेटाचा (विदा) भाग बनत आहे. या अफाट डेटाचे योग्य विश्लेषण करून समाज, उद्योग आणि शासनाला दिशा देणारे विज्ञान म्हणजे संख्याशास्त्र. त्यामुळेच आज जगभरात एक वाक्य वारंवार ऐकायला मिळते- “Data is the New Oil.” परंतु तेल स्वतःहून कोणतेही कार्य करत नाही; त्याला उपयोगी ऊर्जा बनविण्यासाठी प्रक्रिया आवश्यक असते. त्याचप्रमाणे डेटाला अर्थपूर्ण ज्ञानामध्ये रूपांतरित करणारे शास्त्र म्हणजे संख्याशास्त्र.
याच संख्याशास्त्राच्या महत्त्वाची जाणीव करून देण्यासाठी भारतात दरवर्षी २९ जून हा दिवस “राष्ट्रीय संख्याशास्त्र दिन” म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस भारतीय संख्याशास्त्राचे जनक प्रा. प्रशांतचंद्र महालनोबिस यांच्या जयंतीनिमित्त साजरा केला जातो. नमुना सर्वेक्षण (Sample Survey), नियोजन प्रक्रिया आणि आधुनिक संख्याशास्त्रीय पद्धतींचा भारतात प्रसार करण्यामध्ये त्यांचे अतुलनीय योगदान आहे. देशाच्या विकासासाठी विश्वासार्ह आकडेवारी किती आवश्यक आहे हा संदेश समाजापर्यंत पोहोचविणे हा या दिवसामागील मुख्य उद्देश आहे.
आजचे जग अभूतपूर्व बदलांच्या उंबरठ्यावर उभे आहे. एका बाजूला हवामान बदलामुळे वाढणारे तापमान, अतिवृष्टी, पूर, दुष्काळ आणि चक्रीवादळे जगासमोर गंभीर आव्हान निर्माण करत आहेत. दुसरीकडे विविध देशांतील युद्धांमुळे जागतिक अर्थव्यवस्था, पुरवठा साखळी, इंधनाचे दर आणि अन्नसुरक्षा यांवर परिणाम होत आहे. जागतिक बाजारपेठेतील अनिश्चितता आणि तंत्रज्ञानातील झपाट्याने होणाऱ्या बदलांमुळे आयटी क्षेत्रातही भरती मंदावल्याचे चित्र अनेक देशांमध्ये दिसून आले. अशा परिस्थितीत भावनिक निर्णय नव्हे, तर पुराव्यावर आधारित निर्णय (Evidence-Based Decisions) घेणे अत्यावश्यक ठरते. आणि याच ठिकाणी संख्याशास्त्राची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची बनते.उदाहरणार्थ, हवामान बदलाचा अभ्यास करताना शेकडो वर्षांचा तापमानाचा डेटा, पर्जन्यमान, कार्बन उत्सर्जन, समुद्राची वाढती पातळी आणि उपग्रहांद्वारे मिळणारी माहिती यांचे विश्लेषण केले जाते. या विश्लेषणातून भविष्यातील हवामानाचा अंदाज बांधला जातो. त्यामुळे शासनाला जलव्यवस्थापन, शेती, आपत्ती व्यवस्थापन आणि पर्यावरण संरक्षणासाठी योग्य धोरणे आखता येतात. म्हणजेच आकडे हे केवळ कागदावरील संख्या नसून ते भविष्यातील नियोजनाचा पाया असतात. याचप्रमाणे जपानसारख्या भूकंपप्रवण देशात हजारो भूकंपमापक यंत्रांमधून मिळणाऱ्या डेटाचे काही सेकंदांत विश्लेषण केले जाते. संख्याशास्त्रीय मॉडेल्स, संभाव्यता सिद्धांत आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या साहाय्याने भूकंपाच्या धक्क्यांची तीव्रता आणि संभाव्य परिणामांचा वेगाने अंदाज घेतला जातो. त्यामुळे नागरिकांना काही सेकंदांचा पूर्व इशारा मिळतो. रेल्वे थांबविणे, औद्योगिक यंत्रणा सुरक्षित करणे आणि नागरिकांना सावध करणे शक्य होते. येथे भूकंपाची भविष्यवाणी केली जात नाही; परंतु रिअल-टाइम डेटाचे संख्याशास्त्रीय विश्लेषण करून जीवितहानी कमी करण्याचे काम केले जाते. हे संख्याशास्त्रच्या समाजोपयोगी उपयोगाचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.
आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI) हा प्रत्येक चर्चेचा विषय बनला आहे. ChatGPT, Gemini, स्वयंचलित वाहने, वैद्यकीय निदान, शेअर बाजारातील विश्लेषण, ई-कॉमर्सवरील शिफारसी किंवा बँकांमधील फसवणूक शोधणाऱ्या प्रणाली या सर्वांचा पाया डेटा आहे. परंतु डेटा स्वतःहून बुद्धिमान नसतो. त्यामधील नमुने (Patterns), संबंध (Relationships), संभाव्यता (Probability) आणि अनिश्चितता (Uncertainty) समजून घेण्यासाठी संख्याशास्त्र आवश्यक असते. खरे तर मशीन लर्निंगमधील बहुतांश अल्गोरिदम हे संख्याशास्त्रातील मूलभूत संकल्पनांवर आधारित आहेत. डेटा संकलन, नमुना निवड, मॉडेल तयार करणे, अचूकता तपासणे, त्रुटींचे विश्लेषण करणे आणि भविष्यवाणी करणे या प्रत्येक टप्प्यावर संख्याशास्त्राची साथ आवश्यक असते. म्हणूनच संख्याशास्त्राशिवाय कृत्रिम बुद्धिमत्ता अपूर्ण आहे आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे संख्याशास्त्राला अधिक व्यापक उपयोगाचे नवे दालन खुले झाले आहे.
सध्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे रोजगार कमी होतील, अशी भीती व्यक्त केली जाते. काही पारंपरिक नोकऱ्यांचे स्वरूप निश्चितच बदलत आहे. परंतु दुसरीकडे डेटा सायन्स, मशीन लर्निंग, बिझनेस एनालिटिक्स, हेल्थकेअर एनालिटिक्स, बायोस्टॅटिस्टिक्स, फायनान्शियल एनालिटिक्स आणि AI Engineering या क्षेत्रांमध्ये नवीन संधी मोठ्या प्रमाणावर निर्माण होत आहेत. भविष्यात स्पर्धा केवळ संगणक वापरणाऱ्यांमध्ये नसून डेटामधून योग्य निष्कर्ष काढणाऱ्यांमध्ये असणार आहे. म्हणूनच आजच्या विद्यार्थ्यांनी संख्याशास्त्राला केवळ परीक्षेचा विषय म्हणून न पाहता भविष्यातील करिअरची संधी म्हणून पाहण्याची गरज आहे. केंद्र व राज्य शासनातील सांख्यिकी अधिकारी, भारतीय सांख्यिकी सेवा (ISS), डेटा सायंटिस्ट, बिझनेस एनालिस्ट, बायोस्टॅटिस्टिशियन, विमा व बँकिंग क्षेत्रातील रिस्क एनालिस्ट, संशोधन संस्था, औषधनिर्मिती उद्योग, कृषी, हवामानशास्त्र, ई-कॉमर्स, डिजिटल मार्केटिंग, क्रीडा विश्लेषण आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये संख्याशास्त्र पदवीधरांसाठी आज मोठ्या प्रमाणावर संधी उपलब्ध आहेत. राष्ट्रीय शिक्षण धोरण (NEP-2020) आणि विकसित भारत २०४७ या संकल्पनांच्या पार्श्वभूमीवर डेटा-आधारित निर्णय प्रक्रियेला अधिक महत्त्व प्राप्त होत असल्याने या क्षेत्रातील तज्ज्ञांची मागणी आगामी काळात आणखी वाढणार आहे. डिजिटल इंडिया, स्मार्ट सिटी, डिजिटल आरोग्य, कृषी तंत्रज्ञान, जनगणना, आर्थिक सर्वेक्षण, अंतराळ संशोधन आणि शाश्वत विकास या सर्व क्षेत्रांचा समान धागा म्हणजे विश्वासार्ह डेटा. मात्र डेटा गोळा करणे हा शेवट नसून त्याचे अचूक विश्लेषण करून योग्य निष्कर्ष काढणे ही खरी किमया आहे आणि ती संख्याशास्त्रामुळेच शक्य होते.
राष्ट्रीय संख्याशास्त्र दिन हा केवळ एका शास्त्राचा गौरव करण्याचा दिवस नाही, तर वैज्ञानिक दृष्टिकोन, वस्तुनिष्ठ विचार आणि पुराव्यावर आधारित निर्णय प्रक्रियेचा उत्सव आहे. आज जग वेगाने बदलत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, बिग डेटा आणि डिजिटल अर्थव्यवस्थेच्या या युगात डेटा हे नवे इंधन असेल, तर संख्याशास्त्र हे त्या इंधनाला दिशा देणारे इंजिन आहे. विकसित भारताचे स्वप्न साकार करण्यासाठी आपल्याला केवळ डेटा निर्माण करणारा नव्हे, तर डेटा समजून घेणारा, त्याचे चिकित्सक विश्लेषण करणारा आणि समाजहितासाठी त्याचा जबाबदारीने उपयोग करणारा नागरिक घडवावा लागेल. हाच राष्ट्रीय संख्याशास्त्र दिनाचा खरा संदेश आहे आणि भविष्यातील भारताची खरी ताकदही.
लेखक– प्रा. हर्षवर्धन श्रीकांत कुलकर्णी
सहाय्यक प्राध्यापक,
श्रीमंत भैय्यासाहेब राजेमाने महाविद्यालय,म्हसवड
मो .77987 29877
profkulkarnihs@gmail.com
